
De biblebelt is pas veertig jaar oud
NRC.NEXT
19 februari 2013 dinsdag
Section: weten
 De aanleiding
Diagonaal over Nederland, van Zeeland tot Overijssel, loopt een denkbeeldige band. In deze biblebelt of bijbelgordel wonen relatief veel bevindelijk gereformeerden. Deze groep, ook wel refo's of spottend zwartekousen genoemd, is politiek georganiseerd in de SGP en staat merendeels negatief tegenover abortus en euthanasie. De biblebelt lijkt al eeuwenlang te bestaan. Maar dat lijkt een misvatting als we de kop van een artikel vorige week maandag in Trouw mogen geloven. In het artikel 'De biblebelt is pas veertig jaar oud' komt Fred van Lieburg, hoogleraar geschiedenis van het Nederlands protestantisme, aan het woord. Hij stelt dat de refozuil niet uit de zestiende eeuw stamt, zoals de protestanten zelf bepleiten, maar pas in de jaren zestig van de vorige eeuw werd opgetuigd. next.checkt kijkt of de kop boven het artikel klopt.
Interpretaties
De kop 'De biblebelt is pas veertig jaar oud' impliceert dat het artikel gaat over de geografische ligging van de 'band' met refo's diagonaal door Nederland: van Zeeland tot Overijssel. Inhoudelijk gaat het artikel in Trouw vooral over de refozuil in sociologische zin. Ofwel: hoe de bevindelijk gereformeerden zich sinds de jaren zestig organiseren. We zullen zowel de leeftijd van de 'belt' als van de zuil beoordelen.
En, klopt het?
Over de leeftijd van de biblebelt bestaat veel onduidelijkheid. Zeker is dat het huidige patroon van SGP-stemmers diagonaal over Nederland al halverwege de jaren 20 bestond. De SGP is opgericht in 1918. ,,Een zinvolle indicator zijn de verkiezingsuitslagen van 1925", zegt Chris Janse, godsdienstsocioloog en oud-hoofdredacteur van het Reformatorisch Dagblad.
Volgens Janse bestaat de band wellicht - onopgemerkt - al langer. Vanaf het bestand in de Tachtigjarige Oorlog, dat duurde van 1609 tot 1620, was de grenslijn tussen katholieken en protestanten ontstaan: de gebieden eronder werden door de Spanjaarden veroverd en bleven katholiek. De gebieden daarboven werden protestant. De huidige biblebelt kreeg zijn vorm door twee afscheidingen in 1834 en 1886. Daarin scheidden Groningen en Friesland zich af waardoor de bevindelijk gereformeerden achterbleven rondom de diagonale lijn.
Dan de leeftijd van de refozuil. Fred van Lieburg, geciteerd in het Trouw-artikel, deed veel onderzoek naar bevindelijk gereformeerden in Nederland. In 2009 verscheen van zijn hand 'De Bijbelgordel', een aflevering in de reeks Geloof in Nederland. Daarin stelt de hoogleraar onder andere dat de SGP-stemmers tot in de jaren zestig nog vrij onzichtbaar waren. Hij schreef destijds: ,,Pas toen de culturele revolutie in de schijnwerpers van de secularisatie werd geplaatst, ontdekten waarnemers 'een soort gordel' of een 'baan van zware gemeenten'."
Terwijl de rest van Nederland moderniseerde, hielden de refo's volgens Van Lieburg vast aan hun eigen normen en waarden. ,,Ze vonden geen aansluiting meer bij de bestaande instellingen en media en richtten, misschien zonder zich daar bewust van te zijn, hun eigen 'zuil' op", licht Van Lieburg toe. Zo werden in de jaren zestig de eerste reformatorische scholen geopend en verscheen in 1971 de eerste editie van het Reformatorisch Dagblad. De vakbond en werkgeversorganisatie voor gereformeerden werd pas in 1983 opgericht. In het boek De zwartekousekerken van theoloog Anne van der Meiden uit 1968 wordt voor het eerst gesproken over een 'baan' van zware gemeenten.
,,Je kunt niet zeggen dat de huidige refozuil al eeuwenlang bestaat", zegt ook Chris Janse. De groep die achter de refozuil zit is weliswaar ouder, maar de moderne variant van de zuil - met scholen, vakbond en media - kreeg pas vanaf de jaren zestig vorm.
We bekeken een artikel in Trouw met de kop 'De biblebelt is pas veertig jaar oud'. De kop impliceert dat het artikel gaat over de geografische ligging van de bevindelijk gereformeerden in Nederland. In werkelijkheid ging het echter vooral over het ontstaan van de refozuil. Kijken we naar de ligging van de 'band' tussen Zeeland en Overijssel, dan is de kop van het Trouw-artikel onwaar. De belt bestond in ieder geval al sinds de jaren 20, zonder dat het zo genoemd werd. Kijken we naar het sociologische aspect, ofwel het ontstaan van de refozuil, dan klopt de bewering wel. Inhoudelijk klopt het artikel, maar de kop is misleidend. Omdat we de kop als stelling namen beoordelen we de bewering als onwaar.
Carlijn Teeven
